Omschrijving

Van oorsprong Hervormde Kerk en toren op omheind kerkhof. Eenvoudig driezijdig gesloten kerkgebouw in 1734 grotendeels uit afbraakmateriaal opgetrokken. Boven de oostelijke ingang opschrift inzake de herbouw in 1734. Boven de ingang aan de zuidzijde jaartal 1617. Vrij van de kerk staande, slechts door een gang ermede verbonden zware bakstenen toren, met bakstenen spits, 14e eeuw, op elk der hoeken geschoord door telkens twee herhaaldelijk versnijdende steunberen. In de kerk 18e eeuwse preekstoel met achterschot, klankbord en trap. Doophek, koperen lezenaar en ijzeren doopbekkenhouders. In het koor drie gebrandschilderde vensters met wapens door Ype Staak. Eenklaviers, pneumatisch orgel, gemaakt door de firma Van Dam in 1920. Op het kerkhof zes 17e eeuwse zerken. Klokkenstoel met klok van H. Falck, 1630, diam. 123 cm. Mechanisch torenuurwerk A.H. van Bergen, Heiligerlee, eerste kwart 20e eeuw, buiten gebruik gesteld.

Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

De toren van Surhuizum: een verhaal apart.

 

In Surhuizum staat de Doarpstsjerke. Het bijzondere aan deze kerk is dat de toren niet tegen de kerk aan staat. De toren en de kerk zijn wel verbonden met elkaar via een overkapte luchtbrug. Over hoe deze ruimte is ontstaan, gaat het volgende verhaal rond:

Er was eens een reus die als lappenkoopman door Groningen en Friesland reisde. Zijn handel droeg hij in een groot pak op zijn rug. Het pak was ongeveer zo groot als een boerenschuur en behoorlijk zwaar. Nadat de reus een hele dag in Groningen had rondgelopen, ging hij ’s avonds weer op huis aan. Bij Surhuizum hield hij rust en leunde wat tegen de Surhuizumer toren aan. Het pak haalde hij van zijn rug. Nadat hij weer enigszins op krachten gekomen was, wilde de reus zijn reis naar huis vervolgen. Hij wilde het pak weer op zijn rug zetten toen hij een enorm kabaal hoorde. Wat was het geval, de reus had samen met het pak ook de toren opgetild. Onmiddellijk zette hij de toren weer op de grond, maar vanwege zijn grote handen ging dat niet al te secuur. De toren kwam een klein stukje los van de kerk, zonder dat de reus er erg in had. De tussenruimte is later wel opgevuld, maar nog altijd is duidelijk te zien dat de toren niet precies tegen de kerk aan staat.

 

Geschiedenis

 

De toren is omstreeks 1300 gebouwd en daarmee veel ouder dan het kerkgebouw. Het is een bijzondere toren die met vrijwel geen andere toren in het Noorden te vergelijken is. De toren is namelijk helemaal gemetseld tot aan de spits. Ook zitten aan elke hoek van de kerk twee trapsgewijze steunberen, een soort steunpilaren.

 

Nieuwe kerk

 

Eind 16e eeuw werd de kerk zwaar beschadigd door de Spanjaarden in de Tachtigjarige Oorlog. In 1617 werd een nieuwe kerk gebouwd. Een aantal jaren later, in 1630, kwam er een grote, koperen klok in de toren te hangen. Op de klok staan verschillende namen gegraveerd, dit zijn waarschijnlijk de namen van de geldschieters. De klok gaf zo’n zwaar geluid dat de westelijke galmgaten zijn dichtgemetseld omdat Leeuwarden anders last van het geluid zou hebben.

 

Herbouw

 

In 1734 werd er een hele nieuwe kerk gebouwd. Waarschijnlijk was het niet de bedoeling om een compleet andere kerk te bouwen, maar om de al bestaande kerk een grote opknapbeurt te geven. De precieze reden blijft onduidelijk. De kerk uit 1617 werd tot aan de fundering toe afgebroken. De nieuwe kerk werd gebouwd met de materialen van de oude kerk, behalve het leien dak. Ook de steunpilaren van de kerk werden weggehaald. De muur aan de oostzijde werd ook vernieuwd en kreeg de vorm van een zeshoek. Bijzonder aan de nieuwbouw van de kerk is dat het plan volledig beschreven is in een gedetailleerd verslag en dat er geen tekeningen zijn gebruikt. De breedte van de kerk moest precies hetzelfde zijn als de voorgaande kerk. Binnen werd alles na een grote opknapbeurt weer nauwkeurig teruggeplaatst. Wanneer de kerk en de toren door de luchtbrug zijn verbonden, is onduidelijk.

Zeelieden

 

Waarom er ooit zo’n hoge toren is gebouwd ligt volgens amateurhistorici in het feit dat de toren een baken voor zeelieden moet zijn geweest, een uitkijktoren en een toren waar signalen vanaf werden gestuurd. Surhuizum ligt echter niet aan zee. Wel liep vroeger de Lauwerszee tot aan Kollum en Grijpskerk. Dit is hemelsbreed ongeveer 10 kilometer van Surhuizum. In het boek ‘De Mieden, een landschap in de Noordelijke Friese Wouden’ is wel op een kaart te zien dat dichtbij Surhuizum een getijdegeul liep, een zijtak van de Lauwerszee. Surhuizum ligt op een hoger gelegen gebied.

 

Burgerlijke functie

 

Vermoedelijk heeft de toren in het begin een burgerlijke functie gehad. De torenklokken werden bijvoorbeeld gebruikt om belangrijke evenementen aan te kondigen of een ramp zoals brand of watersnood. Verder kon het ook dienen als uitkijkpost, vuurtoren of gevangenis. In de Acte van Staatsregeling 1798 der Bataafse Republiek, ook wel beschouwd als eerste grondwet, staat dat de torens behoren tot de burgerlijke gemeente en een andere functie heeft dan de kerk. De toren van Surhuizum stond en staat dus letterlijk en figuurlijk los van de kerk.

 

Scroll naar boven